Ichigo Ichie - khi mỗi trải nghiệm chỉ có một lần trong đời

Ảnh: unsplash.com

Một buổi tối ở TpHCM, một người đàn ông vội vã băng qua ngã tư Mê Link Point đông đúc, trong tâm trạng căng thẳng và lo lắng. Điện thoại của anh rung liên tục với vô số thông báo: hạn chót công việc, tin nhắn từ sếp và đồng nghiệp, cùng vô vàn lời nhắc nhở khác đòi hỏi sự chú ý của anh suốt 24/7. Anh liếc nhìn chiếc đồng hồ. Anh đang trễ cho một cuộc họp ở phường Sài Gòn và phải bắt chuyến Metro về Thảo Điền nếu không sẽ gặp rắc rối. Đám đông người qua lại, ánh đèn neon, và tiếng ồn của máy móc hạng nặng ở một công trường xây dựng càng làm tăng sự lo lắng của anh. Ngay trước khi bước vào ga tàu điện ngầm, anh kiểm tra đồng hồ và nhận ra mình đã lỡ chuyến tàu. Cảm giác thất bại, anh thõng vai xuống và đưa mắt nhìn qua khung cảnh hỗn loạn. Anh thấy một quầy hàng rong bán bột chiên (bánh bạch tuộc), món ăn vặt từng là sở thích của anh, dù anh không nhớ lần cuối cùng mình ăn nó là khi nào. Người đàn ông bước đến quầy như một sự ngẫu hứng và gọi một phần bột chiên. Anh cắn một miếng.

Khi hương vị lan tỏa trong miệng, mọi thứ khác như tan biến: quá khứ, tương lai, những thông báo trên điện thoại, cuộc họp kinh doanh anh đã bỏ lỡ, cả sự căng thẳng. Tất cả những gì còn lại chỉ là hương vị món ăn: takoyaki nóng hổi, thơm ngon vừa mới làm xong.

Chúng ta thường bị cuốn vào những lo lắng về tương lai và những suy nghĩ miên man về quá khứ đến mức gần như đánh mất hiện tại. Theo một cách nào đó, ta như đang mộng du trong cuộc đời, hướng sự chú ý vào vô vàn (thường là quá mức) sản phẩm của tâm trí, hầu như không nhận ra điều gì đang diễn ra xung quanh mình. Ta có thể ngồi trên tàu mà chẳng mấy khi để ý đến những khung cảnh tuyệt đẹp vụt qua ngoài cửa sổ, bởi tâm trí còn bận bận lo về một điều gì đó đồng nghiệp vừa nói hôm trước. Trước khi kịp nhận ra, ta đã đánh mất niềm vui của những khoảnh khắc không bao giờ quay lại, vì từng khoảnh khắc, từng lần thưởng thức món ăn, từng cuộc gặp gỡ với một người lạ, hay những lần dạo bước qua thành phố Tokyo sôi động đều là những trải nghiệm độc nhất vô nhị; đó là một cơ hội chỉ có một lần trong đời.

Các thiền sư Nhật Bản nhận thức rất rõ về bản chất mong manh của cuộc sống; mỗi khoảnh khắc là độc nhất và không bao giờ có thể lặp lại. Truyền thống Thiền đã sản sinh ra thuật ngữ Ichigo Ichie, có thể dịch nôm na là “một lần trong đời” hoặc “chỉ lần này mà thôi.”

Một chút lịch sử

Sen no Rikyū là một bậc thầy trà đạo Nhật Bản sống vào thế kỷ 16, người đã có ảnh hưởng sâu sắc đến nghệ thuật uống trà của Nhật. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc trân trọng khoảnh khắc hiện tại, đặc biệt là trong các buổi trà đạo, với câu nói: “Ichigo ni ichido”, nghĩa là “một sự đổi thay, một đời người.” Ông muốn chỉ ra sự độc nhất vô nhị của mỗi cuộc gặp gỡ, bởi mỗi lần gặp gỡ giữa chủ và khách sẽ không bao giờ lặp lại hoàn toàn theo cách cũ. Ngay cả khi những người đó gặp lại nhau nhiều lần trong tương lai, mỗi lần gặp vẫn sẽ là một trải nghiệm chưa từng có.

Về sau, vào thế kỷ 19, một đại sư trà đạo Nhật Bản và cũng là một nhân vật cấp cao, Ii Naosuke, một nhân vật chính trị, đã đặt ra thuật ngữ “Ichigo Ichie”. Luôn phải đối mặt với nguy cơ bị ám sát, ông coi mỗi buổi trà đạo như thể đó là lần thưởng trà cuối cùng trong đời mình. Ông tin rằng mỗi buổi như vậy đều là duy nhất và còn đẹp đẽ hơn buổi trước đó.

Naosuke đã nói: “Cần đặc biệt chú tâm đến mỗi buổi trà đạo, điều mà ta có thể gọi là ‘một khoảnh khắc, một cuộc gặp gỡ’ (ichigo, ichie). Mặc dù chủ và khách có thể thường xuyên gặp nhau trong cuộc sống thường ngày, nhưng cuộc gặp gỡ ngày hôm ấy sẽ không bao giờ có thể lặp lại y nguyên. Nhìn theo cách này, cuộc gặp gỡ ấy quả thật là một dịp chỉ có một lần trong đời.”

Vì vậy, chủ và khách trong buổi trà đạo phải toàn tâm toàn ý dành trọn cho sự kiện, biết rằng đây là một khoảnh khắc duy nhất; những buổi gặp gỡ sau này sẽ khác. Đây thật sự là một lần duy nhất, một cuộc gặp duy nhất — được trải nghiệm trong hiện tại và sẽ không bao giờ lặp lại.

Sức mạnh của khoảnh khắc hiện tại

Khi suy nghĩ kỹ, quá khứ và tương lai không thật sự tồn tại, dù chúng có vẻ sống động trong tâm trí chúng ta. Chúng chỉ là ảo ảnh. Chúng không tồn tại. Điều duy nhất thật sự tồn tại là khoảnh khắc hiện tại, ở đây và ngay bây giờ. Như Eckhart Tolle đã nói: “Không bao giờ có một thời điểm mà cuộc sống của bạn không phải là khoảnh khắc này.” Vì thế, cuộc sống diễn ra ngay bây giờ. Ta có thể chìm đắm trong những sự kiện đã qua, nhưng sự chìm đắm ấy vẫn diễn ra ở hiện tại. Điều tương tự cũng xảy ra khi lo lắng về tương lai: sự lo lắng cũng diễn ra ở hiện tại. Suy nghĩ của chúng ta có thể khiến quá khứ và tương lai dường như vẫn đang sống động, nhưng trên thực tế, chúng không tồn tại. Điều duy nhất “sống động” chính là việc ta nghĩ về chúng. Điều có vẻ như thật và đang xảy ra, thậm chí khơi dậy cảm xúc, khiến chúng ta tin là nó có thật, thực chất chỉ là sản phẩm do tâm trí tạo ra. Chúng là những ảo tưởng, ký ức, phán xét, và những “giá như.” Chúng là sự tái dựng những gì đã xảy ra trước đây và là những mô phỏng trong tâm trí về điều có thể xảy ra trong tương lai, nhưng hoàn toàn không phải là những gì thực sự đang diễn ra ngay lúc này.

Việc sống mãi trong tâm trí như vậy dẫn đến nhiều vấn đề. Như nhiều người từng trải qua, suy nghĩ quá mức gây ra những cảm xúc như lo âu, buồn bã và giận dữ. Ví dụ, người đàn ông ở TPHCM lo lắng về hậu quả của việc đến muộn cho một cuộc họp; anh có thể bị sa thải, mất thể diện trước mắt đồng nghiệp, và kéo theo là mất mặt trước bạn bè và gia đình vì bỏ bê trách nhiệm, điều này có thể dẫn đến sợ hãi và hoảng loạn. Nhưng điều còn xảy ra nữa là khoảnh khắc hiện tại - những gì đang diễn ra ngay trong thời điểm và không gian này - hầu như bị chúng ta bỏ lỡ. Và điều này, theo các thiền sư, chính là…..thật đáng tiếc. Người đàn ông u rộn ấy sẽ chẳng bao giờ được thưởng thức món ăn vặt yêu thích của mình nếu những lo âu đã chiếm trọn sự chú ý của anh. Trên con phố đông đúc Tôn Đức Thắng, anh đã có thể buông bỏ nỗi sợ hãi và hòa mình vào vẻ đẹp cùng niềm vui của khoảnh khắc ấy.

Với trải nghiệm của bản thân, tôi cũng đã nhiều lần để những suy nghĩ làm hỏng mất khoảnh khắc hiện tại. Đã có những lúc phần lớn cuộc đời tôi trôi qua, vì tôi chìm quá sâu trong tâm trí mình. Ngay cả khi xem phim, chẳng hạn, tôi cũng bỏ lỡ nhiều chi tiết chỉ vì tâm trí lang thang theo những suy nghĩ. Và thế là, đã có biết bao cơ hội bị bỏ lỡ: những cảnh đẹp…và những âm thanh tôi đã không kịp cảm nhận, cùng những cuộc gặp gỡ với những người mà tôi đã không trân quý. Điều đó giống như được trao cho vàng bạc và đá quý nhưng lại không thể nhìn thấy hay nhận lấy, vì bị che mờ bởi ảo tưởng về quá khứ và tương lai.

Tôi đã không biết đến Ichigo Ichie: rằng mỗi khoảnh khắc tôi lãng phí sẽ không bao giờ quay trở lại.

Cuốn The Book of Ichigo Ichie: The Art of Making the Most of Every Moment miêu tả Ichigo Ichie như sau: Ý nghĩa của ichigo ichie là Những gì ta đang trải nghiệm ngay lúc này sẽ không bao giờ lặp lại. Vì vậy, ta phải trân trọng mỗi khoảnh khắc như một báu vật tuyệt đẹp.

This too, shall pass (Rồi điều này cũng sẽ qua)

Cuộc đời giống như đang trôi trên một con sông, đi ngang vô số khung cảnh và quang ảnh, gặp phải những chướng ngại, và chạm mặt những con người khác cũng đang trôi theo cùng một hướng. Vị trí của ta trên dòng sông ấy luôn thay đổi. Những vật thể xung quanh ta thì không bao giờ nguyên vẹn như cũ. Cảnh vật lướt qua ta, không bao giờ trở lại. Chỉ cần một cái chớp mắt, khung cảnh quanh ta đã thay đổi - và ta cũng thay đổi theo chúng. Có ngày, ta được vây quanh bởi những người đồng hành trên dòng sông; hôm sau, ta lại trôi một mình, chẳng thấy bóng ai. Ta có thể khao khát trở lại những khoảnh khắc tưởng chừng kéo dài mãi mãi, như những năm tháng đại học vô lo vô nghĩ hay cảm giác ngập tràn hạnh phúc với mối tình đầu. Liệu chúng ta có xem nhẹ những khoảng thời gian tươi đẹp ấy khi chúng diễn ra? Liệu ta có để cho những khoảnh khắc đáng tận hưởng nhất bị che mờ bởi những lo âu và có lẽ là cả mong muốn điều tốt hơn? Điều đã qua là đã qua, và điều đó đúng với cả điều tốt lẫn điều xấu, cái bình thường lẫn cái đặc biệt. Dù là trải nghiệm gì, ta cũng sẽ không bao giờ được trải qua nó lần nữa.

Không có gì tồn tại mãi mãi, dù tốt hay xấu. Chấp nhận sự thật này chính là chìa khóa để tận hưởng trọn vẹn những khoảnh khắc tuyệt diệu mà cuộc sống ban tặng, và để không mất hy vọng khi ta đi qua những giai đoạn khó khăn.

Những lời này khiến tôi nhớ đến câu chuyện Sufi về một vị vua tìm kiếm trí tuệ nhưng không thể tìm ra, cho đến khi ông nghe nói về một vị hiền triết, người được cho là sở hữu trí tuệ vĩ đại mà ông hằng tìm kiếm. Nhà vua ra lệnh cho vị hiền triết đến gặp mình và hứa sẽ ban thưởng hậu hĩnh nếu ông có thể chia sẻ bí quyết trí tuệ ấy. Vị hiền triết đồng ý và rời cung điện. Vài tuần sau, ông trở lại với một chiếc hộp nhỏ bên trong chứa một chiếc nhẫn khắc dòng chữ: “Điều này rồi cũng sẽ qua.” Vị hiền triết nói: “Hãy đeo chiếc nhẫn này mọi lúc và thường xuyên nhìn vào nó. Dù ngài đang gặp may mắn hay khó khăn, hãy để nó nhắc nhở ngài rằng: điều này rồi cũng sẽ qua…” Nhà vua hài lòng và ban thưởng cho vị hiền triết rất nhiều của cải.

Nhận thức về sự vô thường giống như một thanh gươm hai lưỡi. Trước hết, nó cho ta thấy rằng bất cứ khoảnh khắc tươi đẹp, đáng tận hưởng nào mà ta đang có rồi cũng sẽ qua. Với nhiều người, sự thật này mang đến nỗi buồn. Tại sao chúng ta lại muốn mất đi những gì mình trân quý trong đời? Làm sao ta có thể cảm thấy vui vẻ khi biết rằng những khoảng thời gian tươi đẹp rồi sẽ kết thúc? Cảm giác này là điều dễ hiểu. Những ai hoài niệm thường biết đến nỗi đau khao khát những điều đã xa. Nhưng đó là điều tất yếu. Như Epictetus từng nói:

“Nếu bạn mong con cái mình, vợ mình, bạn bè mình sống mãi, bạn là kẻ ngu ngốc; bởi bạn đang mong muốn kiểm soát những điều mình không thể, và mong muốn những điều vốn thuộc về người khác trở thành của riêng bạn.”

Vì vậy, một cách tiếp cận thực tế hơn là chấp nhận sự vô thường, hiểu rằng những khoảnh khắc này sẽ không kéo dài mãi mãi, và tận hưởng chúng trọn vẹn - đó chính là ý nghĩa của Ichigo Ichie.

Lưỡi còn lại của thanh gươm là nhận thức về sự vô thường giúp ta dễ dàng buông bỏ những khoảnh khắc đau buồn. Những khoảnh khắc đau buồn cũng là duy nhất. Chúng cũng sẽ không bao giờ quay lại.

Điều đó không có nghĩa là sẽ không có thêm những khoảnh khắc đau buồn khác, nhưng một trải nghiệm cụ thể, dù có thể từng gây tổn thương sâu sắc, thì cũng chỉ xảy ra một lần. Việc tin tưởng vào sự vô thường của mọi thứ ta sẽ không quên rằng “điều này rồi cũng sẽ qua.”

Trải nghiệm chỉ có một lần trong đời

Là một người thích đi bộ, tôi luôn cố gắng cảm nhận khung cảnh và âm thanh mà tôi có thể bỏ lỡ khi tâm trí mải mê suy nghĩ. Khi tôi ở Nhật không lâu trước đây, tôi đã cố gắng thực hành điều này nhiều hơn, tập trung vào bất cứ điều gì lướt qua, như các tòa nhà, thiên nhiên, con người và giao thông. Tôi cũng chú ý nhiều hơn vào các cuộc trò chuyện, vào những trải nghiệm đơn thuần khi ở trên tàu điện ngầm hay chờ tàu.

Thay vì đối diện những trải nghiệm này với sự chán nản và thiếu kiên nhẫn, tôi đã cố gắng tiếp nhận chúng bằng sự tò mò. Điều đó thật sự là một thử thách. Tôi lại nhận ra một lần nữa rằng tâm trí mình có xu hướng lang thang đến mức nào, và thật đáng tiếc, khi nghĩ đến vẻ đẹp của Nhật Bản - đặc biệt là sông Asano ở Kanazawa nơi tôi từng đi dọc bờ sông. Khi dành đủ sự chú ý cho hiện tại, ngay cả những khoảnh khắc đơn giản nhất cũng có thể trở nên độc đáo và vô cùng đáng tận hưởng.

Tôi đã trải qua nhiều điều, tất cả chúng ta đều thế, và cuộc sống mang đến vô số thử thách. Nhưng tại sao tôi lại để những điều đó thường xuyên che mờ vẻ đẹp ngay trước mắt mình? Cuộc sống sẽ khác biết bao khi ta gạt bỏ được những dòng suy nghĩ thừa thãi, khi nhận ra chỉ có “bây giờ,” rằng “bây giờ” là độc nhất và thoáng qua, nên tôi sẽ không bao giờ lấy lại được nó.

Mọi người thường mải miết tìm kiếm những trải nghiệm chỉ có một lần trong đời.

Những trải nghiệm “một lần trong đời” điển hình trong danh sách ước mơ (ít nhất là theo những gì xã hội thường nói với ta) bao gồm việc du lịch đến các điểm đến mang tính biểu tượng như Vạn Lý Trường Thành, chứng kiến nhật thực, nhảy dù, hoặc tham dự Burning Man hay World Cup. Nhưng theo khái niệm Ichigo Ichie, mọi thứ đều có thể là một trải nghiệm chỉ có một lần trong đời: một cuộc trò chuyện với mẹ bạn bên bàn ăn, ôm ấp chú chó của bạn, đi dạo trong rừng, hoặc nhìn vào mắt người bạn đời. Và với đủ sự chú ý và trân trọng, những điều giản dị này có thể mang lại sự viên mãn và ý nghĩa hơn cả những chuyến phiêu lưu hoành tráng nhất.

(Suki Linh Phương từ Nhật Bản)